Боловсруулсан багш: Г.Отгонбаатар

1-р курсын 1 улирал

-       Самбо барилдаан монголд үүсэж хөгжсөн нь

-       Самбо гэдэг нь САМозащита Без Оружия гэсэн орос үгний товчлол бөгөөд энэ үг нь зэвсэггүйгээр өөрийгөө хамгаалах гэсэн утгатай үг юм. Энэ бөхийн төрөл ЗХУ-д 1920-1930иад онуудад анх бүрэлдэн тогтжээ. Самбо бөх нь үүсэн бий болохдоо Японы жудо, Армены коч, Гүржийн чидаоба, Молдавын тринта, Татарын көрэш, Узбекийн кураш, Монголын үндэсний бөх, Азербайжаны гулеш зэрэг бөхийн олон төрлүүдээс санаа авч бүрэлдэн бий болсон гэгддэг.

-       1931-1932 оны хичээлийн жилд Москвагийн Биеийн Тамирийн Дээд сургуулийн оюутнууд бие хамгаалахын мэргэлжилтэн В.С.Ощепков удирдлагын дор шинэ барилдааны төрөл жүдог судлах болжээ. Мөн Ленинградын Биеийн тамирийн дээд сургууль 1933-1934 оны хичээлийн жилээс эхлэн уг төрлийг хөгжүүлэх болжээ.

-       В.С.Ощепков, В.Спиродонов нар самбо бөхийн үндэслэгчдийн нэг бөгөөд тэдний шавь болох А.А.Харлампиев албан ёсны Самбо бөхийн үндэслэгч загалмайлсан эцэг гэгдэх болжээ.

-       Монголд үүсэж,хөгжсөн нь

-       Офицеруудын ордонд 1959оны намар ардын армийн цэрэг эрсийг Самбуугийн Цэвээн самбо бөхийн анхны мэдэгдхүүнд сургаж эхлэхэд тэдний дунд С.Цэрэн, Ө.Эрдэнэочир, Т.Зундуй, Ц.Санжаа(том), Б.Санжаа, Ч.Бээжин нарын 10 гаруй бөх хичээлэж байжээ.

-       1960оны 2 сарын 14-нд Спортын төв ордонд 4 жингийн ангиллаар тэмцээн зохион байгуулсан нь самбо бөхийн анхны тэмцээн байлаа.Тус дугуйлан удалгүй хаагдаж,цаашид хичээлээгүй байна.Үүний дараа 1966 онд Хөдөлмөр нийгэмлэгт инженер Ганбаатарын Эрдэнэ самбо бөхийн дугуйлан хичээллүүлж олон арван ажилчин залуучуудыг хамруулж байв.1967 онд Бандийн Гэлэг удирдлагаар нийслэлийн цагдаагийн биеийн тамирийн зааланд зохион байгуулсан НАХЯ-ын харъяа байгууллагын офицер, ахлагч, сэргийлэгч, гал сөнөөгч,цэргийн албан хаагчид самбо бөхийн сургалтанд хамрагдаж байжээ.Б.Гэлэг багш бөхийн дэвжээ, өмсгөл, шаахай зэрэг хэрэглэл, материалыг санаачлан хийлгэж сургалтанд ашигласан байна.1967 онд Барилгачин нийгэмлэгт Чойсүрэнгийн Машбатын дугуйлан ажиллаж, залуучуудаас гадна эмэгтэй самбочидыг хичээлүүлж үзүүлэх тоглолт хийлгэдэг байсан байна.

-       Зөвлөлтийн Рига хотод 1967оны 12 дугаар сарын 15-17 нд болсон олон улсын анхны тэмцээнээс тухайн үеийн ЗХУ-д суугаа элчин сайдын яамны ажилтан Г.Эрдэнэ засгийн газарт санал тавьж ЗХУ-н биеийн тамирийн сургуульд суралцаж байсан оюутан Балдандоржийн Дөшчулуун, НАХ сургуулийн Очирбатын Хасбаатар, Б.Эрдэнэ оролцож О.Хасбаатар мөнгөн медаль, Б.Дөшчулуун хүрэл медаль хүртжээ.Ийнхүү монголд самбо бөх хөгжихөд тухайн үед зөвлөлт улсад байсан оюутнуудын хүчин чармайлт их нөлөө болсон.Г.Эрдэнийн санаачлагаар Засгийн газрын ордонд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн гишүүдэд үзүүлэх зорилгоор Зөвлөлтийн цэргийн самбочидтай уулзалт тэмцээн зохион байгуулахад монголын самбочидын ялалтаар өндрлөсөн нь уг спортын цаашдын хөгжилтөнд үр дүнгээ өгчээ.

-       1968 оны 12 дугаар сарын 09-ний өдөр Монголын Биеийн тамир,эвлэлийн төв зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн хурлын 3.4-р тогтоолоор Монгол улсад самбо бөхийг хөгжүүлэхэд шийдвэр гарчээ.1969 оны 3-р сард манай самбочид нэгдсэн бэлтгэлд сургалтанд анх удаа хамрагдаж  Улсын аварга Ч.Бээжин, Улсын арслан Л.Сосорбарам улсын начин/харцага/ Ч.Өвгөнхүү, С.Жамц, Н.Батчулуун, О.Хасбаатар, Б.Дөшчулуун, Д.Самдан, Д.Мөнхжаргал, Б.Эрдэв, Нацагдорж нарын 30-аад бөхчүүд хичээллэж байлаа. Мөн оны 4 сард Улаанбаатар хотод Зөвлөлт Казакстаны багтай нөхөрсөг уулзалт тэмцээн зохион байгуулж 4=4 харьцаатай 2 тал тэнцэж байжээ. Энэ уулзалт тэмцээн Монголын самбочидын хувьд анхны олон улсын чанартай тэмцээн байв. 1970 оны хавар Узбекстан, Казакстан улсын самбочид урилгаар Цэрэннадимад ахлагчтай, Ч.Машбат дасгалжуулагчтай, Л.Сосорбарам, Д.Галдандавга, Б.Дөшчулуун, Н.Батчулуун/дэгээ/, Д.Дорж/өндөр/, нарын тамирчид уулзалт тэмцээнд анх удаагаа оролцоод иржээ. Мөн 1968 оноос телевизийн нэрэмжит, 1970 оноос Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн болсон нь анхны тэмцээнүүд байлаа.

-       МБТСЭ-ийн төв зөвлөлийн шийдвэрээр 1970 оны 11-р сард дасгалжуулагчаар Ч.Машбат тамирчдаар Б.Самдан, Б.Буядаа, Б.Эрдэв,Д.Баатаржав, Г.Пүрэвочир, Ч.Өвгөнхүү, Д.Галдандавга, Л.Сосорбарам, И.Найдан, Батчулуун, Нацагдорж, Даваадаш,нарын 12 хүний бүрэлдхүүнтэй улсын 2-р шигшээ багийг анх байгуулжээ.

-       1971 оны 5-р сард самбо жү-до барилдааны улсын 1-шигшээ багийг Д.Баатаржав, Б.Онх, Л.Рэнцэндорж, Ч.Өвгөнхүү, Д.Галдандавга нарын 5 тамирчины бүрэлдхүүнтэй байгуулжээ.

-       1970-аад оны эхэн үед Хүч нийгэмлэгт Б.Гэлэг, Алдар нийгэмлэгт Ч.Өвгөнхүү, Хөдөлмөр нийгэмлэгт Х.Намшир, Барилгачин нийгэмлэгт Д.Баатаржав, Дархан хотод М.Пунцаг, Шарын голд Б.Эрдэв, ХААДС-д Л.Сосорбарам,МУИС-д Б.Ишням нарын удирдаж байсан дугуйланд олон арван залуус хичээллэж эхэлсэн бөгөөд энэ үеийг самбо бөх эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн он жилүүд гэж байжээ.1972 оны Монголын бүх ард түмний спартакиадын хөтөлбөрт орж ,мөн оноос насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохиогдож эхэлсэн.

-       1974 онд Улаанбаатар хотод Насанд хүрэгчдийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн ,1984 онд Найрамдал 84 ОУ-ын тэмцээн,1989 онд Дэлхийн цомын тэмцээн 1993 1997 онд Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг тус тус эх орондоо зохион байгуулжээ.

-       Монголын бөхийн холбооны самбо бөхийн салбар комисс нэртэй ажиллаж байгаад 1987 онд Монголын Самбо Бөх Сонирхогчдын холбоо /МСБСХ/ үүсгэн байгуулагдаж олон нийтийн бие даасан спортын байгуулга болжээ.

-       Монгол самбо барилдааны Анхны Насандхүрэгчдийн УАШТ-1972 он

-       Залуучуудийн УАШТ-1985 он

-       Өсвөр үеийн УАШТ-1988 он

-       1988 онд хүүхдийн их наадам тус тус зохиогдож эхэлжээ.

-       1979 онд Испанийн Мадрид анхны ЗДАШТ

-              48кг-Д.Тэгшээ

-              62кг-Ц.Дамдин

-       1979 онд Дэлхийн цом

-       1973 онд НХДАШТ-Иран Тигран анхдагч

-       1973 онд Ази тив АШТ

-       1983 онд Эмэгтэй ДАШТ анхны аварга Л.Бадамсүрэн

 

Хичээллэх үеийн аюулгүй байдал, заал дэвжээ, хувийн ариун цэвэр

Тамирчин бэлтгэл сургуулилт хийх үедээ аюулгүй байдлыг байнга чанд сахиж байх хэрэгтэй. Хичээллэх үеийн аюулгүй ажиллагаа гэдэгт тамирчин оюутан хичээл бэлтгэл сургуулилтанд орохдоо бие халаалт хийснээр эхэлдэг. Бие халаалт сайн хийгээгүй үед гарах эрсдэл маш их байдаг. Жишээ нь гар хөлний хуруунууд тулах г.м

Бие халаалт, техник давталт, барилдааны үед хоорондын зайг анхаарч байх хэрэгтэй. Учир нь хоорондын зайг хангаагүйн улмаас мөргөлдөх улмаар бэртэж гэмтэх аюулыг араасаа дагуулж байдаг. Бэлтгэл сургуулилтын үед нэгнээ хүндэтгэн харьцаж байх нь зүйтэй. Энэ нь эерэг уур амьсгалыг тухайн агшинд бий болгож байдаг. Санаатай болон санамсаргүй ноцтой алдаануудыг хийх нь зохимжгүй ба ийм үйлдэл тамирчин хүнд байх ёсгүй зан байдал юм.

Заалны ариун цэвэр маш чухал бөгөөд заал бохир байснаар элдэв халтварт өвчин тархах, үүсэх аюултай байдаг. Зааланд хичээл бэлтгэл сургуулилт явуулсаны дараа заалны цонх хаалгыг онгойлгож агаар оруулж байх хэрэгтэй. Ингэснээр зааланд шингэх үнэрээс сэргийлж байгаа хэрэг юм.

Бэлтгэл сургуулилтын дараа болон хичээлийн завсарлагаануудаар зааланд чийгтэй цэвэрлэгээ тогтмол хийж байх хэрэгтэй.

Тамирчин хүнд хувийн ариун цэвэр маш чухал байдаг бөгөөд гар хөлний хумсаа их ургуулж аваагүйн улмаас бусдыгаа маажиж урах зэрэг сөрөг талууд гардаг. Иймд хичээл бэлтгэл сургуулилтанд орохдоо гар хөлний хумсаа байнга тогтмол шалгаж авч байх нь зүйтэй. Мөн 7 хоногт 1-2 удаа тогтмол халуун усанд орж байх нь элдэв хөлсөөр дамждаг өвчнөөс сэргийлж чадна. Эдгээрээс гадна кимоно куртка тогтмол цэвэр байж байх хэрэгтэй.

 

1 курсын 2 улирал

-       Самбо барилдааны үндсэн суурь ойлголт / нас, жингийн ангилал , өмсгөл/

Самбо барилдаан нь өсвөр, залуучууд, насандхүрэгчид гэсэн 3-н насны ангилалтай байдаг.

-өсвөр үе 17-18нас

-залуучууд 19-20нас

-насандхүрэгчид 20дээш нас гэсэн 3 насны ангилалтай байна.

өсвөр үеийн жин

эрэгтэй 48 52 56 60 65 70 75 81 -85 +85кг

эмэгтэй 40 44 48 52 56 60 65 70 -75 +75кг

залуучуудын жин

эрэгтэй 48 52 57 62 68 74 82 90 -100 +100кг

эмэгтэй 44 48 52 56 60 64 68 72 -80 +80кг

насандхүрэгчдийн жин

эрэгтэй 52 57 62 68 74 82 90 -100 +100кг

эмэгтэй 48 52 56 60 64 68 72 -80 +80кг

самбо барилдааны өмсгөлд куртка, шорт, борцок, бүс зэрэг орно. өмсгөл нь улаан цэнхэр өнгөтэй байна. Самбо барилдааны өмсгөлийг зориулалтын зөөлөн даавуун материалиар стандартын дагуу хийдэг. Борцок нь хатуу биш зөөлөн ултай байдаг.

-       Самбо барилдааны оноо тооцох, ялалт шийдвэрлэх

Самбо барилдаанд 1 2 4 гэсэн оноонууд байдаг. Актив буюу хагас оноо гэж байна. Гэхдээ 2 актив 1 оноо болно гэсэн үг биш юм аа. 2 тамирчны оноо тэнцсэн үед актив ихтэй нь ялах учиртай байдаг.

Самбо барилдаанд цагаасаа өмнө ялах дараах нөхцлүүд байдаг.

Гар өчих

Хөлд өчих

Онооны харьцаа 12 тооны зөрүүтэй болох

өрсөлдөгчөө ар нуруугаар нь нисэлттэй хүчтэй хурдтай шидээд өөрөө босоо байсан үед өрсөлдөгчөө цэвэр ялах болно.

1 оноог дараах нөхцлүүдэд өгнө.

-өгзөг , мөр, цээжэн хэсгээрээ унасан тохиолдолд

-2дах сануулга 1 оноо болно

2 оноог дараах нөхцлүүдэд өгнө.

-биеийн хажуу хэсгээр унасан тохиолдолд

-3дах сануулга 2 оноо болно

- 10-19 сек даралт авсан тохиолдолд

- өрсөлдөгчөө мөр өгзөгний хэсгээр нь унагаачаад өөрөө босоо байвал

4 оноог дараах нөхцлүүдэд өгнө.

Биеийн нуруу хэсгээр унагаасан тохиолдолд

20сек даралт авсан тохиолдолд

өрсөлдөгчөө хажуугаар нь унагаачаад өөрөө босоо байвал

Самбо барилдаанд ялалтыг шийдвэрлэхдээ дараах аргуудаар шийдвэрлэнэ.

2тамирчин 2иулаа адил оноотой байвал сүүлд авсан нь хожих ба эсвэл аль бүхэл оноотой тамирчин нь хожих учиртай. Мөн сүүлд оноо авсан байсан ч актив үнэлгээ алдсан бол өрсөлдөгчид нь ялалтыг өгнө.

 

2 курс 1 семистер лекц

-       Мэргэжлийн удиртгал хичээл

-       Самбо барилдааны цол зэргийн ангилал

Самбо

Нэг.Олон улсын хэжээны мастер

1. 1. Олимпийн бус төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, дэлхийн тоглолт, дэлхийнцомын тэмцээнд медальт байранд шалгарвал
2. 2. Тивийн тоглолт, Тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд медальт 2-р байранд шалгарвал
3. 3. Залуучуудын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлвэл

Хоёр.Спортын мастер

2.1 Дэлхийн цом,дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд эхний 6-р байранд шалгарвал

2.2       Тивийн спортын тоглолт, тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд медальт байр эзэлбэл/залуучууд,насанд хүрэгчид/

2.3 Өсвөр,залуучуудын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд медальт байранд шалгарвал

2.4 Өсвөр үеийн тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 1 дүгээр байр эзэлбэл

2.5 6-аас дээш орон оролцсон олон улсын тэмцээнд түрүүлбэл

2.6 Монголын бүх ард түмний Спартакиад, насанд хүрэгчдийн УАШТ

А.2 удаа түрүүлбэл

Б.4 удаа медальт байр эзэлбэл

В.ЗУАШ тэмцээнээс 2 алт, 1 мөнгөн медаль

Гурав.Спортын дэд мастер

3.1 Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 2 удаа медаль авбал

3.2 Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд эхний 2 байр эзэлбэл эсвэл өсвөр үеийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 3 удаа медалть байранд шалгарвал

3.3 Өсвөр үеийн тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд медальт байранд шалгарвал

 

Бэлтгэлийн хувийн тэмдэглэл хөтлөх

Бэлтгэлийн хувийн тэмдэглэл хөтлөх нь маш чухал бөгөөд өөрөө өөртөө дүгнэлт хийж сурах хамгийн энгийн арга юм. Бэлтгэлийн хувийн тэмдэглэлийг шигшээ багийн тамирчид хөтөлдөг зүйл биш бөгөөд үүнийг энгийн тамирчид анхан хичээллэгчид хөтөлж байх нь зүйтэй хэрэг юм. Бэлтгэлийн хувийн тэмдэглэлд текник тактикийн бэлтгэлжилт, хурд хүчний бэлтгэлжилт барилдааны бэлтгэлжилт зэргийг өдөр өдрөөр нь бичэж тэмдэглэж байх хэрэгтэй. Энэ нь

 

2 курс 2 семистер лекц

-       Шүүлтийн дүрэм, шүүлтийн үйл ажиллагаа

Самбо барилдааны тэмцээн уралдаанууд олон улсын самбо бөх сонирхогдын холбоо/fias/ олон улсын шүүлтийн дүрмын дагуу зохион байгуулагддаг. Тэмцээн шүүн явуулах бүрэлдэхүүнд дараах шүүгч нар оролцдог.:

-ерөнхий шүүгч

-дэвжээний ахлах шүүгч

-дэвжээний шүүгч

-хажуугийн шүүгч

-цагчин шүүгч

-эмч

-тайлбарлагч

-туслах ажилтан зэрэг ордог. Эдгээр нь тэмцээний цар хүрээ, дэвжээний тоо ширхэгээс хамааран шүүгч нарын тоо нэмэгддэг. Самбо барилдааны шүүгч цагаан өнгийн богино ханцуйтай цамц өмсөх ба ханцуй нь улаан цэнхэр өнгөтэй байна. Баруун талын ханцуй улаан өнгөтэй зүүн талын ханцуй цэнхэр өнгөтэй байдаг. Шүүгчийн өмд нь цагаан даавуун материалтай өмд байдаг. Гуталны хувьд пүүз өмсөх ба пүүзнийхээ гадуур зориулалтын даавуун улавч өмсдөг. Дэвжээний шүүгч :

1 оноог эрхий хуруугаараа

2 оноог эрхий ба долоовор хуруугаараа

4 оноог эрхийг хурууг нугалсан байдалтай бусад хуруугаа өргөдөг.

Актив үнэлгээг тохойн үеийг биеэс 90градусын зайтай өргөж гарын атгатай байдалтай заана.

Цэвэр ялалтыг гараа шулуун эгц дээш өргөж заана.

џлалтыг заахдаа ялсан тамирчны гарыг өргөнө.

 

Шүүгчдын бүрэлдэхүүнд ерөнхий шүүгч нарийн бичгийн шүүгч хяналтын шүүгч цагчын шүүгч нэвтрүүлгийн шүүгч  дэвжээний шүүгч зэрэг багтана. Нэг дэвжээн дээр 3 шүүгч ажиллана. Үүнд дэвжээний ахлах шүүгч дэвжээний шүүгч дэвжээний хажуугийн шүүгч багтана. Шүүгчид пиас буюу зөвшөөрөгдсөн пүүз цагаан өмд ханцуйтай цагаан цамц өмсөх ба цамцны ханцуй улаан хөх өнгөтэй байна. Манай улсаас Ч.Машбат Г. Пүрэв-Очир,  А. Занданпүрэв, Ж. Баярсайхан олон улсын шүүгчийн зэрэгтэй.

 

Ерөнхий шүүгчийн үүрэг.

1. Тэмцээн явуулах байр багаж төхөөрөмж эд хогшил багаж зэмсэгийн бэлэн байдлыг энэхүү дүрмийн шаардлагын дагуу шалгаж тэмцээний байрыг хүлээн авсан акт гаргана. Түүнчлэн баримт бичиг маягтын бэлэн эсэхийг үзнэ.
2. Жинлэлт явуулах шүүгчдын бригадыг томилно.
3. Оролцогчдыг шодолт явуулна.
4. Тэмцээн явуулах график (цагийн хуваарь) батална.
5. Дэвжээ бүхэнд шүүгчдын бригад хуваарилна.
6. Шүүгчид алдаа гаргахгүй байх бүх талын арга хэмжээ зохиох шаардлагатай тохиолдолд шүүгчдын алдаа дутагдлыг засах.
7. Багийн төлөөлөгчдөөс (дасгалжуулагч ахлагч) гаргасан эсэргүүцлийн цаг тухайд нь шийдвэрлэх
8. Шүүгчдын зөвлөлийн гишүүн бүхний ажиллагаанд тэдгээрийн шууд удирдагчдын саналыг харгалзан таван баллын системээр үнэлгээ өгөх
9. Гурав хоногийн дотор тэмцээн зохиосон байгууллагад тайлан гаргаж өгөх

 

Ерөнхий шүүгчийн эрх.

1. Тэмцээн явуулах байр, төхөөрөмж, эд хогшил, багаж зэмсэг дүрмийн шаардлага хангаагүй тохиолдолд тэмцээн явуулахыг болиулах
2. Үнэхээр шаардлага тохиолдсон үед тэмцээний програм графикт өөрчлөлт оруулах
3. Тэмцээний явцад шүүгчдын гүйцэтгэх үүрэгт өөрчлөлт хийх
4. Ноцтой зөрчил алдаа гаргасан буюу ноогдсон үүргээ биелүүлж чадаагүй шүүгчдийг зайлуулж энэ тухайгаа тайланд хавсаргаж тухайн холбооны шүүгчдийн зөвлөлд мэдэгдэх
5. Шүүгчтэй зүй бусаар харьцсан үндэслэлгүй эсэргүүцэл гаргасан төлөөлөгч дасгалжуулагч багийн ахлагч нарт сануулга өгөх (эсвэл үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх үүргийг нь зогсоох)
6. Шүүгчдийн санал зөрөөтэй байгаа болон  өөрөө тэдгээрийн шийдвэрийг зөвшөөрөөгүй байгаа тохиолдолд дахин хэлэлцэн эцсийн шийд гаргах хүртэл барилдааны дүнг зарлахыг түтгэлзүүлэх
7. Мэхийн үнэлгээ буюу барилдааны үр дүнгийн талаар маргаан гарсан үед гурван шүүгчийн аль нэг нь ерөнхий шүүгчийн саналыг дэмжсэн нөхцөлд тэрхүү саналыг эцсийн шийдвэр болгон зарлах
8. Шаардлага гарсан тохиолдолд шигшээ барилдааны дэс дарааллыг өөрчлөх
9. Ерөнхий шүүгч тэмцээн явуулах журмыг өөрчлөх барилдаан явж байхад шүүгчдыг солих эрхгүй

10. Тэмцээнд оролцогчид шүүгчид багийн төлөөлөгчид дасгалжуулагчид ерөнхий шүүгчийн шийдвэрийг биелүүлэх үүрэгтэй.

11. Ерөнхий шүүгчийн даалгавараах түүний үүргийг түүний орлогч буюу дэвжээний ахлах шүүгч гүйцэтгэх боломжтой.

 

Дэвжээний ахлах шүүгч

1. Дэвжээний ахлах шүүгч барилдаан явагдаж байх үед шүүгчын ширээнд байрлан шүүгчдын бригадын ажлыг удирдана.
2. Дэвжээний ахлах шүүгч нь:

• Ерөнхий шүүгчын зөвшөөрсний дагуу барилдаан шүүгчдын бригадыг бүрдүүлнэ.
• Бөхчүүдийг дэвжээнд дуудаж нийтэд танилцуулна. Барилдааны үр дүнг зарлана.
• Бөхчүүдийн үйлдэл байдал байршилд тогтоосон тохио зангааг ашиглан үнэлэлт өгнө. Гурван шүүгчийн олонхын саналыг үндэслэн эцсийн шийдвэрийг зарлана.
• Шаардлага гарсан үед буюу гурван шүүгчийн санал эрс зөрсөн нөхцөлд барилдааныг зогсоож маргааныг тунгаан хэлэлцэж эцэслэн шийдвэрлэнэ.

Дэвжээний шүүгч Энэ нь дэвжээн дээр ажиллан шүүгчдийг дохиоллыг ашиглан (шүгэл нэр томъёо дохио зангаа) барилдааны еед дүрмийн заалтыг нарийн яанд биелүүлж байгаад хяналт тавина.

Хажуугийн  шүүгч  Энэ нь дэвжээний ойролцоо шүүгчийн ширээний эсрэг талд байршина. Тэрээр шаардлагатай үед суудлаасаа босч дэвжээний захаар явж бөхчүүдэд ойртон байдлыг сайн ажиглаж болно. Хажуугийн шүүгч бөхийн үйлдлийг бие даан үнэлж өөрийн үнэлгээг тогтсон дохио зангаагаар харуулна. Түүний бодлоор барилдааныг зогсоох шаардлага гарсан тохиолдол бүрт дэвжээний шүүгчидзохих дохио зангаагаар мэдэгдэж барилдааны тухайн байдлыг харуулна.

 

Тэмцээн зохион байгуулах арга зүй

3 курс 1 семистер лекц

-       Мэргэжлийн удиртгал хичээл

-       Тамирчдын витаминжуулалт

-       Техник тактикийн бэлтгэлжилт

 

3 курс 2 семистер лекц

-       Самбо бөхийн хичээл

Дасгалжуулах хичээлээр тамирчны техник, тактик, бие бялдар, сэтгэлзүйн  дасгалжилтыг хангах олон янзын хэрэглүүр, аргуудыг ашиглан үр ашигтай үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулдаг.

Спортын сургалт- дасгалжуулалтын үйл ажиллагааны явцад тамирчины биемахбодийн дотоод үйл ажиллагаа зүй тогтлын дагуу өөрчлөгдөж байдагтай уялдан дасгалжуулах хичээл нь бие халаалтын хэсэг, дасгалжилтын үндсэн хэсэг, сэргэлт буюу төгсгөл хэсэг гэж 3 ангилдаг.

А. Бие халаалт

Бие халаалтын хэсэг нь хичээлийн зохион байгуулалт, дасгалжилтын үндсэн хэсгийн хөтөлбөрийг гүйцэтгэх урьдчилсан нөхцлийг хангаж өгнө. Тулгарч буй үйл ажиллагаанд таирчны бие махбодийг үр ашигтйа зөв чиглүүлэхэд аажмаар өсөн нэмэгдэх ачаалалтай тусгайлан сонгосон иж бүрэн дасгал, арга засал, дэг журмыг ашиглаж байгааг бие халаалт гэсэн ухагдахуунаар ойлгодог. Дасгалжуулах хичээлийн зорилт, агуулгыг сайтар ойлгуулан хичээлээ зөв, оновчтой эхлэх нь тамирчдыг дэг журамтай болгож, өмнөх ажилдаа анхаарлаа төвлөрүүлж, ухамсартай хандахад чухал нөлөө үзүүлнэ.

Бие халаалтын нөлөөгөөр тамирчны биеийн дотоод дулаан/цөм дулаан/ , төдийгүй биеийн гадаргууны /арьс/ дулааны нэгэн адил нэмэгдүүлэх шаардлагтай. Иймд биеийн дотоод гадаад дулааны хэмийг нэмэгдүүлэх бие халаалтын дасгалуудын үргэлжлэх хугацаа, тэдгээрийг гүйцэтгэх эрчмийг зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Биеийн цөм ба гадаргууг халаахад 20-30 минутын бие халаалт хангалтай байдаг.

Бие халаалт ерөнхий ба тусгай гэсэн 2 хэсгээр бүрэлддэг.

Бие халаалтын ерөнхий хэсэг нь төв мэдрэлийн систем, тулгуур хөдөлгөөний аппаратын үйл ажиллагааг идэвхижүүлж тамирчны бие махбодийг үндсэн ажилд үр нөлөөтэй шилжих нөхцлийг бүрдүүлнэ.

Бие халаалтын тусгай хэсэгт дасгалжуулах хичээл ба тэмцээний хөтөлбөрийг үр дүнтэй гүйцэтгэх техник, тактикийн үйлдэл, тамирчны бие махбодийн дотоод үйл ажиллагааны идэвхжил хамрагдана.

Б. Үндсэн хэсэг

Дасгалжуулах хичээлийн үндсэн хэсэгт гол зорилтуудыг шийдвэрлэдэг. Хичээлийн үндсэн хэсэгт гүйцэтгэж байгаа ажил нь олон талтай, янз бүрийн чиглэлтэй байна. Өөрөөр хэлбэл тамирчны бие бялдрын чанаруудыг хөгжүүлж, сэтгэл зүйн дасгалжилтыг дэвшүүлж, хамгийн үр ашигтай техник тактикийг төлөвшүүлж өгөх явдал юм. үндсэн хэсгийн үргэлжлэх хугацаа нь дасгалжуулах хичээлийн зорилт, ачааллын хэмжээ, сонгон ашиглаж байгаа дасгалын агуулга, арга зүйн шинж чанараас шалтгаална.

Дасгалын сонголт ба түүний хэмжээ дасгалжуулах хичээлийн чиглэл, ачааллыг тодорхойлж өгнө.

В. Төгсгөл хэсэг

Дасгалжуулах хичээлийн төгсгөл хэсэгт ихээхэн анхаарах хэрэгтэй. Дасгалжуулах хичээл бүрийн төгсгөлд ачааллыг аажмаар бууруулж, тамирчны биемахбодийн үйл ажиллагааг анхны хэмжээнд хүргэх ёстой. Дасгалжуулах хичээлийн үндсэн хэсгээс гэнэт тайван байдалд шилжих нь тамирчны сэргээлтийг удаашруулж, биемахбодийн эрхтэн системийн үйл ажиллагааг эмгэг байдалд хүргэж болно. Хичээлийн төгсгөл хэсгийг үр дүнтэй болгох хамгийн сайн хэрэглүүр бол жигд хэмнэлтэй зөөлөн гүйлт бөгөөд аажмаар алхалтанд шилжих хэрэгтэй.

 

Сургалт дасгалжуулалтын заах аргын процесс

4 курс 1 семистер лекц

-       Мэргэжлийн удиртгал хичээл

4 курс 2 семистер лекц

-       Бэлтгэл сургалт зохион байгуулах үйл ажиллагаа

Багш дасгалжуулагчидын хамгийн их анхаарч байх зүйл бол бэлтгэлийг зөв зохион байгуулж байх хэрэгтэй. Бэлтгэлд хамрагсадын тоо тэдгээрийг бэлтгэлжилтийн түвшин зэргийг багш сайн мэдэж байх хэрэгтэй. Олон хүүхдэдтэй бэлтгэл сургуулилтын үед тэдгээрийг дэс дараалалтай зохион байгуулалтай хоорондын зай талбайд анхаарч байх хэрэгтэй. Бэлтгэлд шинээр суралцагчдыг тусгайд нь хөнгөн зөөлөн бэлтгэл сургуулилт хийлгэж байх хэрэгтэй.

 

Боловсруулсан багш: Г.Отгонбаатар